Lịch sử Việt Nam

Hiển thị các bài đăng có nhãn Phong Kiến. Hiển thị tất cả bài đăng

HỒ QUÝ LY: BẢN BI HÙNG CA CỦA HOÀNG ĐẾ SINH NHẦM THỜI

Để bắt đầu về Hồ Quý Ly, tôi sẽ dẫn các bạn đến một quy luật lịch sử, quy luật đau đớn nhất nhưng cũng bản lĩnh nhất. Đấy là câu nói “thắng làm vua, thua làm giặc” .

Bạn nghĩ câu này là gì? Một câu cửa miệng của các bạn, một câu phản biện của các bạn cho những nhân vật lịch sử bị đánh giá sai, một câu bình thường đến mức các bạn tin rằng nó đương nhiên chẳng có gì ở đó.

Sai ! Sau bài này, các bạn sẽ thấm câu đó.

“Thắng làm vua, thua làm giặc” chính là 6 chữ bản lĩnh nhất của những thằng đàn ông dám làm dám chịu, hoặc của những người đàn bà dấn thân vào cuộc chơi của đàn ông. Khi bước vào cuộc tranh đoạt, dù là vương vị trên vạn người (câu chuyện lịch sử), hoặc một vị trí là trưởng phòng của công ty (xã hội hiện tại). Thằng đàn ông có chí khí đều hiểu: hoặc là vinh quang lên đến nấc thang mới, hoặc bị vùi lấp vào bùn đen như kẻ phản diện. Bất kỳ kết quả nào, đó là cái giá của kẻ dám chơi, và dám chịu.

Và bạn, đừng đánh giá một người thất bại trong cuộc đấu đá ở đẳng cấp cao là dở. Kẻ dám đấu đá ở vị trí “được ăn cả, ngã về không” là kẻ có bản lĩnh rồi. “Thắng làm vua, thua làm giặc” chính ở đó.

“Vua” đương nhiên giỏi. Không giỏi sao thắng. Nhưng đừng đánh đồng “giặc” là kém,“giặc” chưa chắc đã kém tài năng, kém bản lĩnh, chỉ là số phận không chọn họ.

Chuyện tương tự đấy là việc Hồ Quý Ly cướp ngôi nhà Trần. Đó chính là cái cuộc chơi của Hồ Quý Ly. Nhưng cuộc chơi này lại rất tương đồng với một cuộc chơi khác diễn vào thế kỷ XI. Bạn biết tôi đang nói đến ai không? Là cuộc tranh đoạt của Lê Hoàn trước ngôi báo của vua Đinh. Các bạn đã theo dõi page và các bài viết tôi hẳn không quên bài này. Riêng bạn nào chưa đọc, vui lòng mở album “Thảo luận và giả thiết”, bài viết “VÉN BỨC MÀN BÍ ẨN LÊ HOÀN – LÊ ĐẠI HÀNH” (Nhưng hãy để dành sau khi đọc xong bài này). Giờ ta nói tiếp về Hồ Quý Ly và Lê Đại Hành.

Hồ Quý Ly có cướp ngôi của nhà Trần không? Câu trả lời đương nhiên là có rồi!

Vậy Lê Đại Hành có cướp ngôi của nhà Đinh không?

Cùng là 1 hành động cướp ngôi. Sao số phận họ ngược nhau như thế? Một người là tội nhân thiên cổ, người kia nằm trong danh sách 14 vị anh hùng dân tộc tiêu biểu nhất Việt Nam.

Đáp án: Lê Hoàn thắng quân phương Bắc còn Hồ Quý Ly thua quân phương Bắc.

Đấy, “thắng làm vua, thua làm giặc” chính ở đó đấy.

Ngày Hồ Quý Ly lật ngôi nhà Trần để lập nên nhà Hồ, đổi tên nước là Đại Ngu và xây Thành nhà Hồ ở Thanh Hóa, cũng là cũng là lúc ông hiểu Đại Minh sẽ tiến quân vào Thăng Long. Tại sao? Các bạn chú ý nắm vấn đề này, SGK không nói cho các bạn biết đâu.

- Việt Nam và Trung Quốc có một mối uyên nguyên rất lớn. Việt Nam dù độc lập nhưng vẫn phải triều cống. Trung Quốc là thiên triều. Và khi có 1 hoàng đế Việt Nam đăng cơ, thường phải qua báo cáo qua bên Trung Quốc.

- Điều 1 để đưa đến điều 2. Khi có sự nổi loạn ở trong lòng Việt Nam, Trung Quốc luôn nhân danh chính nghĩa thiên triều để phán xét. Nếu tên làm càn ok thì nhắm mắt làm ngơ, hoặc tên làm càn thắng được mình trong cuộc đấu quân sự thì mảnh đất ấy là của hắn. Còn không thì "thịt" luôn.

- Vì TQ luôn coi VN như là mảnh đất của hắn. Còn lá cờ “ủng hộ vua cũ/phản vua mới” chỉ là thứ lừa dân đen và bọn ngu phu ngu phụ mang danh học thức.

- Khi vua cũ bị cướp ngôi. Điều đầu tiên kẻ đó làm sẽ là qua báo cáo với thiên triều kể lể tình cảnh “Em bị cái thằng đó nó đuổi khỏi nhà, anh hãy trả công bằng cho em”. Thiên triều nghe xong liền đưa quân qua.

Giờ đã hiểu gốc gác của việc Lê Hoàn, Hồ Quý Ly và Quang Trung đánh với giặc Tống, Minh và Thanh rồi chứ. Là ai dẫn đường?

Ấy là vì những trung thành nhà Đinh, Trần Thiêm Bình và Lê Chiêu Thống xin "thượng quốc" đem binh trừng phạt kẻ kia, để trả lại ngôi báu cho họ Đinh, họ Trần và họ Lê.

Nghiệt ngã quá đúng không? “Cõng rắn cắn gà nhà” nào chỉ có Lê Chiêu Thống?

Kết quả: Lê Hoàn thắng, Quang Trung thắng, chỉ có anh Hồ Quý Ly là kém cỏi nên thua mất. Và anh thành “giặc” từ cái ngày ấy.

Đấy chính là lịch sử của các bạn. Một lịch sử nghiệt ngã khi không tô hồng lên nó !

Trần Thiêm Bình, hãy nhớ cái tên ấy. Đó mới là tội nhân thiên thu của dân tộc này. Chứ không phải là Gia Long Nguyễn Ánh mà các bạn đang phỉ nhổ hay Lê Chiêu Thống mà các bạn đang chê cười. Hãy nhìn kết quả đi: Gia Long Nguyễn Ánh mà bạn bảo “cõng rắn cắn gà nhà” đã tạo ra cho đất nước này một dải chữ S, đem về cho đất nước này các đảo Hoàng Sa, Trường Sa. Còn cái tên Trần Thiêm Bình đã tạo ra cái cớ chính thống cho nhà Minh “nướng dân đen trên ngọn lửa hung tàn/vùi con đỏ xuống hầm tai họa”, đốt sách, bóc lột, cướp nước ta và phá hoại nguyên 1 mảng lịch sử của dân tộc này thì đã lãng quên đi. Đất nước ta từ Ngô Quyền đến Đinh Bộ Lĩnh đến Lý Công Uẩn đến Trần Hưng Đạo đã tạo nên một nền văn hóa lớn, tất cả đã bị Nhà Minh đốt sạch ngày tràn vào. Trong đó có gì bạn biết không? Binh thư yếu lược của Trần Hưng Đạo. Vậy mà lịch sử lại bỏ quên đi cái tên đó, trong khi cứ đè đầu Lê Chiêu Thống, Nguyễn Ánh ra chê bai.

Chuyện vui chưa hết đâu. Trần Thiêm Bình là ai? Đó là Gia nô của Trần Tôn có tên thật là Nguyễn Khang. Trần Thiêm Bình chỉ là tên giả khi hắn dùng để tố cáo với vua Minh tội lỗi nhà Hồ khi tự nhận là con của Trần Nghệ Tông (tức là chính thất của nhà Trần). Còn Trần Tôn, chủ nhân của Nguyễn Khang – Trần Thiêm Bình là ai? Là một trong những tôn thất nhà Trần thời mạt vận tư thông với Chiêm Thành.Tại sao có Chiêm Thành ở đây? Nhà Trần thời thịnh trị thì uy phong đến mức mà đuổi được giặc Nguyên Mông . Và thời mạt thì mạt tới mức mà bị Chiêm Thành nó đuổi tới tận Thăng Long và anh em con cháu họ Trần kẻ thì tư thông với Chiêm, kẻ kéo nhau qua ủng hộ giặc phương Bắc.

Chính những kẻ yếu hèn của tôn thất nhà Trần thời đại suy thoái đã “rước voi về giày mả tổ” chứ không phải Hồ Quý Ly gì hết. Ở đây Trần Thiêm Bình chỉ là kẻ trực tiếp tạo ra thảm cảnh. Nhưng gốc là những kẻ lãnh đạo dân tộc trong cơn khủng hoảng, chỉ để cứu cái vị trí “Tướng là chim ưng, dân lính là vịt, dùng vịt để nuôi chim ưng thì có gì là lạ" (lời Trần Khánh Dư) mà sẵn sàng đánh đổi cả chủ quyền dân tộc để giữ lấy vị trí lãnh đạo của họ.

Không ! Cuộc đời này không đơn giản vậy. Lòng tham đã che mờ đi quy luật của cuộc chơi chính trị. “Em trai à, ta không đưa hàng vạn quân Hy Lạp tới Troy vì cái sừng được cắm trên đầu em đâu!” (lời vua Hy Lạp Agamemnon nói với vua Menelaus trong cuộc chiến Troy).

Ngày đánh bại nhà Hồ. Việc đầu tiên người Trung Quốc làm là đăng cáo thị gọi tất cả tôn thất nhà Trần đến. Những kẻ vì tiền, vì quyền lợi bản thân mà quên đi dân tộc ấy hí hửng tới nơi với hy vọng nhận chức tước và ngôi báu. Nhà Minh khi điểm danh đầy đủ đã cười nhạt và ép những kẻ ấy ký vào tờ khai rằng “vì đất An Nam vốn là đất Giao Châu ngày trước, nay xin đặt quận huyện như cũ.”

Tham vọng nhà Minh là diệt Đại Việt, đồng hóa vào Trung Quốc, bóc lột và o ép xem như nô lệ, chứ ko phải cho kẻ lãnh đạo được làm lại lãnh đạo. Cho nên những chí sĩ của nhà Trần, đến tận ngày cuối khi phát hiện ra bộ mặt thật của nhà Minh, vì quá phẫn uất và hối hận, đã gieo mình xuống sông tự vẫn. Có lẽ, họ đã cứu vãn được một chút danh dự cuối cùng.

Lịch sử là bài học của tiền nhân.

600 năm trước đã sai điều ấy. 600 năm sau tuyệt đối không được làm bậy.

Tất cả chúng ta đều đã trách oan Hồ Quý Ly, rằng ông đã tạo cái cớ cho TQ mò vào. Không phải. Nhà Minh sẽ không mò vào nếu không được mời. Với nhà Minh thì Hồ hay Trần làm vua không quan trọng, vấn đề của họ là Đại Việt có sẵn sàng làm điểm giao thương gián tiếp cho họ đi buôn bán xuống phía Đông Nam Á hay không mà thôi. Vì chính sách mới của nhà Minh khi lên thay cho nhà Nguyên (gốc Mông Cổ) chính là khôi phục lại giá trị của việc giao thương buôn bán sau “con đường tơ lụa”, nơi tiếp theo là con đường trên biển. Nhưng chính sự xuất hiện của Trần Thiêm Bình, họ đã đổi hướng sang xâm lăng. Và tồi tệ nhất chính là một nửa dân tộc nước Nam đã không biết phân biệt địch ta. Họ đã chê trách Hồ Quý Ly cướp ngôi mà không đi theo ông.

Ở đây, người dân bị mắc vào một sự mâu thuẫn. Nhà Trần là 1 gia tộc tuyệt vời thời thịnh trị, nhưng thời mạt vận của họ, đấy là một gia tộc tự nhận mình chim ưng, xem dân như vịt để ăn, một gia tộc gọi Trung Quốc qua cứu. Vậy mà gia tộc ấy lại được ủng hộ hơn so với Hồ Quý Ly. Lý do: dân không hiểu về họ Hồ. Qua đó ủng hộ nhà Minh (rất giỏi “tâm lý chiến” trong lá cờ "Phù Trần diệt Hồ" ). Đến khi nhà Minh bắt cha con Hồ Quý Ly rồi, người dân mới nhận ra “Họ vừa đánh đổi một việc đỡ xấu, để đổi lấy việc xấu nhất, tồi tệ nhất”. Mà cái việc đỡ xấu của Hồ Quý Ly ấy là vì chưa nhìn ra được cái tốt sẽ xuất hiện sau đó nếu cải tổ thành công.

Tất cả đã bị đi theo một lối mòn lịch sử qua câu nói của Hồ Nguyên Trừng: "Thần không ngại đánh, chỉ sợ lòng dân có theo hay không theo mà thôi." 600 năm rồi, ai hiểu cho câu nói ngày ấy của tướng quân Hồ Nguyên Trừng hay không? Câu nói ấy được giải thích là đánh giá tình hình nhà Hồ là “chính sự phiền hà” nên lòng dân không hướng về. Không đơn giản thế, nó chứa đầy uẩn ức trong đó. Bởi bạn để ý đi, kẻ đế vương khi đánh nhau chỉ lấy máu quân sĩ để tưới dưới chân thành, chứ đâu để ý lòng dân này nọ đâu. Chưa kể đặc thù của chính trị đó còn là dùng quyền lợi, bổng lộc để mua lấy sự trung thành. Câu nói hôm ấy chính là LỜI OÁN THÁN, khi vị cha đẻ của súng thần công này cầm gươm lên thành Đa Bang để nhìn thấy 20 vạn quân Minh được sự hậu thuẫn của một lượng lớn người Nam.

Tuy vậy, chẳng lẽ lỗi chỉ ở dân? Không có chuyện đó. Lỗi cũng ở Hồ Quý Ly. Không phải vì cải cách của ông, cải cách chỉ đẩy ông xa khỏi tầng lớp nhân sĩ quý tộc. Còn chuyện thua trận là bởi tầm nhìn quân sự của ông là cực kỳ hạn chế. Hồ Quý Ly chính là vị vua/vị tướng đánh trận kém cỏi nhất mà lên ngôi cao nhất của lịch sử Đại Việt. Hồ Quý Ly đánh đến đâu thua đến đấy, đến cả Champa mà đánh còn không nổi, bị nó đuổi chạy cho như vịt, thì đương nhiên càng không phải là đối thủ của 20 vạn quân Minh. Hãy để ý nhé, khi quân Trung Quốc tràn vào. Lê Hoàn ra Bạch Đằng đấu đá mai phục chí chóe. Quang Trung thì khỏi cần tính vào. Còn anh Hồ Quý Ly đi đắp cái thành Đa Bang, cho voi chạy ra tấn công, giặc bắn súng, đốt luôn voi, voi bị đốt hoảng quá chạy lui lại, phá cổng thành, nhà Hồ thua chạy. Đấy là mưu kế của kẻ văn nhân, ko phải kẻ tướng quân. Tiếp tục, khi bị bắt, Hồ Quý Ly cũng không có khí khái tuẫn tiết, mà chấp nhận bị giải về Trung Quốc. Ở ông chỉ có cái yếu mềm của 1 văn nhân.

Lòng dân và quân sự đều không theo Hồ Quý Ly. Nhưng hậu thế chúng ta khi nhìn lại ông, trong 7 năm ông đã sống và đã lao tâm khổ lực cho dân tộc như thế nào. Tôi tin bạn sẽ thở dài tiếc nuối.

Tôi sẽ không bắt đầu bằng Hồ Quý Ly, tôi sẽ bắt đầu bằng cái tên Hồ Nguyên Trừng – người con cả của Hồ Quý Ly. Ông không đơn thuần là tướng quân, ông còn là một nhà khoa học, là nhà kỹ thuật quân sự, là một kỹ sư – kiến trúc sư xây dựng lỗi lạc, chưa kể còn là một nhà văn tài năng. Về văn, ông là ông tổ của thể loại hồi ký trong văn xuôi tự sự Việt Nam . Về quân sự, ông là người đã sáng chế và chỉ đạo chế tác súng thần cơ (hỏa pháo cải tiến) và thuyền cổ lâu (thuyền chiến lớn có hai tầng). Về xây dựng ông là tổng công trình sư của thành nhà Hồ, các con kênh và đường đê ở miền Bắc giai đoạn nhà Hồ cải cách. Thành nhà Hồ của Thanh Hóa có dịp hãy đến thăm. Những dòng miêu tả mà tôi trích ra đây, hãy nhớ để một ngày tận mắt chứng kiến di tích lịch sử cấp thế giới ấy:

“ Toàn bộ mặt ngoài tường thành và bốn cổng chính được xây bằng những phiến đá vôi màu xanh, được đục đẽo tinh xảo, vuông vức, xếp chồng khít lên nhau. Các bức tường thành được ghép từ những khối đá lớn, có phiến dài tới hơn 6 m, ước nặng 20 tấn. Tổng khối lượng đá được sử dụng xây thành khoảng 20.000 m3 và gần 100.000 m3 đất được đào đắp công phu. Các phiến đá được đục đẽo vuông vức, công phu xếp đan xen theo hình múi bưởi để tránh rung chấn lớn như động đất. Giữa các phiến đá xây thành không có bất kỳ chất kết dính nào nhưng tòa thành vẫn đứng vững hơn 600 năm qua dù chịu rất nhiều tác động của địa chấn và bom đạn tàn phá. Điều đặc biệt là công trình kiến trúc đồ sộ, vững chắc như vậy mà quá trình xây dựng chỉ vỏn vẹn ba tháng (từ tháng 1/1397 đến tháng 3/1397).

Thời ấy chưa có công nghệ vận chuyển hay ghép đá gắn xi măng, vậy làm sao để những bức tường thành được xếp vuông vắn, thẳng đứng và tồn tại đến ngày nay? Điều gì đã giúp người thợ xưa với công cụ thô sơ lại có thể vận chuyển và xây nên tường thành bằng những phiến đá khổng lồ?”

Sau này các nhà khảo cổ học tìm được những viên đá bi tròn. Hóa ra Hồ Nguyên Trừng đã sử dụng kỹ thuật tời trong xây dựng hiện đại để vận chuyển đá. À quên, hiện đại thì dùng mô tơ điện. Nhưng cơ bản thì nguyên lý sức người ngày đó cũng theo định luật Acsimet “Tỉ lệ nghịch Đường đi – lực” của ròng rọc mà bạn học ở Vật Lý lớp 8.

Hồ Nguyên Trừng chính là thiên tài trăm năm mới sinh ra một người của đất nước Việt Nam này.

Điều này gợi cho bạn điều gì? Đây là bộ óc tư duy logic trong thời phong kiến. Một người coi trọng thực hành và toán lý hóa hướng tự nhiên chứ không phải thi tài văn phú như các nho sĩ đương thời.

Ông đã sinh nhầm thời đại !

Cha ông thì sao? Hồ Quý Ly là một nhà cải cách. Tôi không dùng từ lớn, mà có lẽ nên dùng từ vượt tầm nhìn thì hay hơn đấy. Bạn tưởng tượng thế này nè, cái giai đoạn mà các ông nho sĩ mở miệng là ra câu đối, ông kia đối lại, thi Hương thi Hội thi Đình là làm bài phú vịnh hoa sen, hoa huệ thì Hồ Quý Ly đưa toán học vào thi. Ông phê phán nho giáo chuộng hình thức, thiếu thực hành, ông đẩy mạnh việc học lý thuyết đó để con em thực hành nhiều hơn. Nhiều người bảo Hồ Quý Ly gốc Chiết Giang, Đại Ngu là có ý hướng về Trung Quốc (Nghiêu Thuấn). Nhưng nếu vậy thì dâng 2 tay cho rồi chứ đánh nhau làm gì? Và nếu ông hướng về Trung, thì khi cải cách sao ông ko khen Nho giáo thời Tống mà lại phê phán, ko dùng tiếng Hán luôn mà lại muốn Việt Nam tự lực tự cường, đưa chữ Nôm vào dạy phổ thông (sau này chính Quang Trung cũng làm việc này). Trước giờ chỉ có Thăng Long mới có trường học công lập. Đến thời ông, các lớp học miễn phí tại các lỵ sở, phủ cũng được lập ra.

Đó là giáo dục, về y tế ông lập ra y tỳ để coi việc thuốc thang. Đấy là gì? Là bệnh viện thời nay đấy.

Hồ Quý Ly mạnh tay cải tiến bộ luật hình sự, và cải tổ thuế. Sưu thuế nặng đè lên hồi nhà Trần bị giảm thiểu. Đặc biệt người không có đất, đàn bà góa và kẻ mồ côi được miễn thuế. Ông hạn chế số nô tỳ trong các điền trang (điều gây đụng chạm quý tộc Trần). Luận về kinh tế, cải tổ quan trọng nhất của Hồ Quý Ly chính là TIỀN GIẤY. Vâng, bạn không nghe nhầm. Vào cái giai đoạn mà cứ nén bạc, nén đồng cái cạch thì ông làm tiền giấy. Bởi theo ông, đồng là dùng cho quân sự, kỹ thuật, không phải cho tiền. Đây có phải là tư duy của thế kỷ 19, 20 không?

Hồ Quý Ly cũng sinh nhầm thời đại.

Điều mà tôi thích nhất trong xã hội của Hồ Quý Ly đấy chính là xã hội chỉ dành cho người tài và người công tâm, những kẻ bất tài vô dụng đều bị loại bỏ. Xã hội coi trọng người giỏi. Ai giỏi thì được trọng dụng.

Hẳn bạn còn nhớ bài Lý Thường Kiệt tôi viết về một nhân vật tên là Nguyễn An chứ? Hoạn quan Nguyễn An chính là người sinh ra trong thời đại coi trọng kỹ thuật và tài năng này. Hồ Nguyên Trừng đúc súng thần công, còn Nguyễn An trở thành tổng công trình sư xây dựng tứ cấm thành Bắc Kinh sau khi bị nhà Minh bắt về. Toàn là nhân tài kỹ thuật cả. Vậy mà ta mất cả. Buồn thay !

Lời kết:

Chúng ta luôn nhắc về Duy Tân Minh Trị của Nhật Bản với sự ngưỡng mộ. Nhưng chúng ta đã có một Minh Trị từ thế kỷ 15 rồi. Có điều hoàn cảnh lịch sử, hoàn cảnh thời đại, mà trên tất cả là cái bóng khổng lồ của nền văn minh Trung Hoa đang cường thịnh đã phủ bóng lên dân tộc Việt Nam giai đoạn ấy. Để rồi sự cải tổ như mặt trời của Hồ Quý Ly hóa ra chỉ là vệt đom đóm giữa đêm đen hoang mạc.

Khi bạn đọc được những gì mà tôi viết về Hồ Quý Ly ở trên, bạn sẽ hiểu trong cái thời đại mà nho sĩ còn đông đảo như thế, trong cái thời đại mà người dân còn bỡ ngỡ với những điều mới mẻ. Trách sao người dân không hiểu cho nhà Hồ. Nhà Hồ không có lòng dân không phải vì nhà Hồ không nghĩ cho dân, mà vì dân không hiểu những cải tổ của nhà Hồ.

Thời đại ấy, giai đoạn ấy, cả Đông Nam Á, cả Châu Á, cả Nhật Bản, đều không theo kịp tầm nhìn ông chứ nói gì người Việt Nam cùng thời đại. Ông thua không phải vì ông kém, mà vì tầm chính trị của ông vượt quá người, nó không rơi vào đúng thời đại. Để cuối cùng ông phải dùng cái “sở đoản” (cầm quân) đi đương cự quân Minh. Chứ chẳng có tướng tài nào bày mưu tính kế cùng ông. Bởi họ cứ nghĩ ông là kẻ bạo chúa vô đạo, chết đi cho xong.

Bi kịch vậy đấy ! Thống hận vậy đấy !

***

Hãy nhớ những gì tôi viết đến giờ, bởi đó là những điều bạn sẽ còn ghi nhớ khi tôi viết tiếp phần 2:

VUA MINH MẠNG

Tại sao lại có vua Minh Mạng – người xuất hiện 400 năm sau?

Bởi Minh Mạng cũng là một thiên tài sinh nhầm thời đại.

Cái sinh của Hồ Quý Ly là sinh ra quá sớm. Cái sinh của Minh Mạng là sinh ra quá muộn.

Thời kỳ trị vì của Minh Mạng là thời đại rực rỡ nhất của nhà Nguyễn. Hãy nhớ lại bài tản mạn năm xưa của tôi:

“Dưới sự trị vì của người này, lãnh thổ Việt Nam là rộng lớn nhất lịch sử. Trở thành hai đế quốc mạnh nhất Đông Nam Á. Cùng với Xiêm La áp đặt ảnh hưởng lên Khơ Me.

Tự hào với những gì mình đạt được. Vị vua ấy đã đổi tên quốc gia là Đại Nam đầy ngạo nghễ. Người ấy chính là Nguyễn Phúc Đảm, niên hiệu Minh Mạng.

Tôi thường tiếc nuối hoàng tử Cảnh, vì vậy tôi luôn có chút đánh giá mang tính chủ quan cho hoàng tử Đảm của Gia Long. Trong thế kỷ 19, khi phong trào Tây học nở rộ mạnh mẽ. Ngài lại chọn Nho giáo để phòng thủ.

Và ta quên mất một điều. Nho giáo dưới thời ngài, quốc gia dưới thời ngài lại thịnh trị.

Có lẽ rằng trí tuệ ấy đã sinh nhầm thời đại.

Hồ Quý Ly sinh trước 400 năm, còn Minh Mạng sinh muộn 400 năm. Họ không thể đổi vai cho nhau.

Lịch sử Việt Nam vì thế toàn những chữ "Nếu" đau lòng.”

Hẹn gặp các bạn ở phần 2 bài viết:

“VUA MINH MẠNG, MỘT “LÊ THÁNH TÔNG” LỠ LÀNG CỦA THẾ KÝ 19”

Còn giờ, hãy nghiền ngẫm thêm về Hồ Quý Ly.

(Dũng Phan)

GIA LONG NGUYỄN ÁNH - GÓC NHÌN LỊCH SỬ NÀO CHO ÔNG?

Ta sẽ bắt đầu câu chuyện này vào một ngày mùa xuân của năm 1777, Nguyễn Huệ thống lĩnh một đạo quân Tây Sơn đánh thẳng vào Gia Định. Nơi trú ẩn cuối cùng của chúa Nguyễn. Gia Định nhanh chóng thất thủ. Và cuộc tàn sát bắt đầu. Định Vương Nguyễn Phúc Thuần, Tân Chính Vương Nguyễn Phúc Dương và cháu trai Nguyễn Phúc Đồng đều bị giết, chưa kể hàng chục người khác trong hoàng tộc. Trong cơn binh loạn. Chỉ có một ông hoàng duy nhất chạy thoát khỏi cuộc tàn sát.

Kẻ hoàng tộc cuối cùng của nhà Nguyễn đó tên là Nguyễn Phúc Ánh. Hay còn gọi là Nguyễn Ánh. Nhân vật của chúng ta trong câu chuyện hôm nay.

Năm đó Nguyễn Ánh 15 tuổi. Chứng kiến tất cả người thân chết về tay Tây Sơn. Ông mang trong mình một mối hận không bao giờ rửa sạch. Ông trốn về tận Cà Mau, lưu lạc ra đảo Thổ Chu. Và sau khi nghe tin Nguyễn Huệ đã rút về. Liền kéo đến Sa Đéc, Long Xuyên, đưa lời hịch kêu gọi và đến tháng 11/1777, cùng đoàn quân mang áo tang tấn công Gia Định. Và lấy lại thành.

Trong vòng 5 năm, Nguyễn Ánh thể hiện rõ tầm nhìn chính trị của mình khi sắp đặt việc quân, quản lý hành chính, lập mối bang giao với Chân Lạp, vỗ về dân chúng. Nguyễn Ánh đã biến cái tên mình trở nên ăn sâu bén rễ trong lòng dân đất Gia Định.

Năm 1782, Nguyễn Huệ lần thứ hai đánh thẳng vào Gia Định. Cùng với anh trai Nguyễn Nhạc đưa hàng trăm chiến thuyền xuống Nam. Trước sức mạnh khủng khiếp của Tây Sơn, quân Nguyễn đại bại nhanh chóng. Nhưng một lần nữa, Nguyễn Ánh lại chạy thoát. Lần này thảm hơn lần trước. Đợt này ngài phải chạy ra đảo Phú Quốc, ăn cỏ và nuốt lõi chuối để cầm hơi.

Chúng ta nói thêm về chiến dịch thứ hai này. Quân Tây Sơn mắc hai sai lầm.Thứ nhất là phá tan Cù Lao Phố (Biên Hòa hiện nay), đó là một điểm giao thương quan trọng, phồn hoa đô hội và phát triển kinh tế. Đồng thời Nguyễn Nhạc sai giết hàng trăm thương nhân Hoa kiều. Gây ra mối phẫn uất cho người Hoa và họ chuyển sang ủng hộ Nguyễn Ánh. Sai lầm thứ hai là tuy khiến Chân Lạp thần phục nhưng lại để một cánh quân ở lại đóng Gia Định rồi lại kéo về. Và Nguyễn Ánh nhân cơ hội đó, quay trở lại lần 2.

Tức giận, một năm sau, Nguyễn Huệ lại vào đánh. Lợi dụng sức gió và thủy triều, Bắc Bình Vương đánh tan hạm đội thủy quân của Nguyễn Ánh. Nhưng Nguyễn Ánh lại một lần nữa chạy thoát. Ông chạy dài ra Phú Quốc.

3 lần bị quân Tây Sơn mà cụ thể là Nguyễn Huệ đích thân cầm quân đánh không còn mảnh giáp. Trong cơn túng quẫn, thấy sức mình không đủ. Nguyễn Ánh nghĩ đến việc nhờ ngoại bang trợ giúp để lấy lại đất của tổ tiên. Và lần này là nhờ vua Xiêm. Quân Xiêm cho ông 20.000 quân và 300 chiến thuyền.

Năm 1785, quân Xiêm bước vào một trận địa mà sau này rền vang non sông. Đưa tên tuổi Nguyễn Huệ lên phần rực rỡ và khiến hình ảnh Nguyễn Ánh trở nên xấu xí: Rạch Gầm – Xoài Mút. Không cần nói thêm về Nguyễn Huệ và trận đánh này. Chỉ biết sau đó quân Xiêm “Ngoài miệng thì nói khoác mà sau lưng sợ Huệ như sợ cọp”.

Trong cơn khói lửa ngút trời ấy, Nguyễn Ánh lại vẫn chạy thoát. Thường có câu “Kẻ nào suýt chết thì sẽ sống rất dai.” Câu này chắc chắn là ứng với Nguyễn Ánh.

4 lần đại bại trước Nguyễn Huệ, kể cả nhờ ngoại bang trợ giúp. Không còn nghi ngờ gì nữa. Trên bình diện quân sự mà xét, Nguyễn Ánh không phải là đối thủ của Nguyễn Huệ. Nhưng Nguyễn Ánh cũng chỉ thua mỗi Nguyễn Huệ, chứ ông không thua Tây Sơn. Hãy để ý mỗi lần Nguyễn Ánh vùng lên, ông đều dễ dàng đánh bại quân Tây Sơn đồn trú. Và lần nào Tây Sơn cũng phải đợi Nguyễn Huệ vào "dọn dẹp".

Quang Trung biết rõ tầm chiến lược của vùng đất Gia Định, cũng là người biết đánh giá rõ ràng nhất Nguyễn Ánh là đối thủ đáng gờm nhất của Tây Sơn sau 4, 5 lần “chết đi sống lại”. Năm 1792, ngài sắp đặt cuộc tấn công thứ 5 trong đó cắt mọi ngả đường của Nguyễn Ánh. Với kế hoạch quy mô và đáng sợ đó, Quang Trung đã gián tiếp dành lời khen cho kẻ bại tướng của mình. Nhưng khắp cả gầm trời này, cũng chỉ có Quang Trung là có khả năng tiêu diệt được Nguyễn Ánh. Không có Quang Trung, Tây Sơn không còn ai là đối thủ của Nguyễn Ánh.

Năm 1792, Quang Trung mất. Gió đã đổi chiều. Đấy gọi là chân mệnh thiên tử của Nguyễn Ánh.

Những cái chết hóa thân thành bất tử. Đấy là một trong những lý do khiến Quang Trung Nguyễn Huệ được thờ phụng. Tầm của Quang Trung vượt lên trên một khởi nghĩa nông dân thông thường. Nhưng Quang Trung mất đi, quân Tây Sơn vẫn vẹn nguyên. Tướng thì có Trần Quang Diệu, Bùi Thị Xuân, Vũ Văn Dũng. Quân sư thì có Nguyễn Thiếp, Ngô Thì Nhậm, Phan Huy Ích…. Vậy thì kẻ đánh bại được Tây Sơn mà cả đời Quang Trung gây dựng há là kẻ tầm thường?

***

1. Vậy con người Nguyễn Ánh như thế nào?

Câu chuyện 1: Ta thường nghe “Lê Lai cứu chúa”, khi giặc Minh truy sát Lê Lợi. Lê Lai đã khoác người chiếc áo của Lê Lợi để đánh lừa giặc Minh, chịu chết thay cho chủ. Nhưng có ai biết cho lịch sử Việt Nam còn một câu chuyện tương tự như vậy nữa không?

Tháng 6 âm lịch năm 1783, quân Tây Sơn kéo ra Đá Chồng truy kích Nguyễn Ánh. Trong tình thế ngàn cân treo sợi tóc đó, một bộ tướng của Nguyễn Ánh tên là Lê Phước Điển đã dùng kế hy sinh, ông mặc áo ngự đóng giả Nguyễn Ánh. Và chịu bị Tây Sơn bắt nhầm. Giải thoát cho chủ.

=> Bạn đánh giá Nguyễn Ánh tồi tệ thế nào, tôi không cần biết. Nhưng câu chuyện về lòng trung nghĩa này khó có thể đặt ở một vị chúa bình thường.

Câu chuyện 2: Sau trận Rạch Gầm – Xoài Mút. Nguyễn Ánh bị Tây Sơn truy kích phải trốn đi theo đường thủy qua đảo Thổ Châu rồi về Cổ Cốt với một nhóm nhỏ quân tướng. Thân tướng của ông - Nguyễn Văn Thành: người ngăn cản việc ông cầu viện quân Xiêm đã phải đi làm ăn cướp nuôi chủ và bị đánh suýt mất mạng.

=> Nguyễn Ánh phải là người thế nào mới khiến bộ tướng sẵn sàng chết vì mình như vậy? Tôi có một quan điểm riêng về người lãnh đạo: một người lãnh đạo tốt – xấu không phải theo lịch sử ghi nhận hoặc theo miệng lưỡi thế gian phán xét. Người lãnh đạo tốt là người có quanh mình những cận thần trung thành và sẵn sàng chết vì mình. Sự tôn sùng và kính trọng của kẻ dưới, chính là quy chuẩn của người lãnh đạo giỏi.

Câu chuyện 3: Người dân miền Trung giai đoạn tranh chấp giữa Nguyễn Ánh và Tây Sơn đã lưu truyền một câu lục bát thế này “Lạy trời cho cả gió nồm / Để cho chúa Nguyễn kéo buồm thẳng ra.” Ý câu ca dao đó là mong sao Nguyễn Ánh theo gió đưa chiến thuyền ra Bắc để đánh Tây Sơn.

=> Nguyễn Ánh là người thế nào mà ngoài người dân Gia Định. Còn một bộ phần người dân ở miền Trung và miền Bắc ủng hộ? Nếu thật sự xấu xa như chúng ta đã nghe, đã đọc, thì liệu có đáng để lòng dân phải hướng về? “Dân không thờ sai ai bao giờ”. Phải có cái gì tốt. Mới khiến dân gọi tên.

Và Tây Sơn, cuộc khởi nghĩa nông dân ấy khi có chính quyền đã mất chất như thế nào? Khi Quang Trung mất đi đã lục đục đến mức độ nào? Để khiến người dân phải lánh xa?

Đó là câu hỏi mà chúng ta cần tự hỏi mình trước khi phán xét Nguyễn Ánh.

2. Thống nhất đất nước sau hơn 2 thế kỷ nội chiến?

Sẽ không có ai rực rỡ hơn Quang Trung trong thế kỷ 18. Trong cuộc nội chiến đẫm máu của dân tộc thời đại phong kiến từ Nam Triều - Bắc Triều đến Trịnh Nguyễn phân tranh khiến bao dân lầm than oán trách. Nguyễn Huệ đã xuất hiện. Thiên tài quân sự ấy quét sạch mọi tàn dư phong kiến từ Nam đến Bắc, đánh tan nhà Trịnh, đuổi cùng nhà Nguyễn. Và thậm chí còn “thổi bay” cả hai đế quốc mạnh nhất khu vực giai đoạn ấy: Xiêm và Mãn Thanh. Với những chiến công to lớn ấy, ngài được xưng tụng ngàn đời. Và có thể coi là người dọn sạch mặt bằng Việt Nam, đặt nền móng vững bền cho dân tộc.

Nhưng.

Số phận không chọn ngài.

Số phận không chọn ngài ở 3 điểm:

1/ Trời đã lấy đi sinh mệnh của người anh hùng áo vải này quá sớm. Quá nhiều dự định dở dang.

2/ Ngài đã gieo ác với nhà Nguyễn quá nhiều. Vua Quang Trung cho quật mộ của Nguyễn Phúc Côn (phụ thân của Gia Long), đem hài cốt đổ xuống sông năm 1790. Ngài đã gieo một cái nhân ác. Và đó là lý do cho sự trả thù tàn khốc đến tiểu nhân mà hậu thế không bao giờ tha thứ cho Nguyễn Ánh sau này. Nhưng lỗi cũng từ ngài.

3/ Tây Sơn chỉ có Quang Trung là có tầm. Chứ thực tế nó mục ruỗng từ bên trong. Mất Quang Trung là mất cột chống vĩ đại nhất của tập đoàn quân sự mạnh nhất lịch sử Việt Nam: Tây Sơn. Nguyễn Lữ chỉ là kẻ bất lực, tệ đến mức mà Nguyễn Ánh đánh đến đâu là chạy đến đấy. Nguyễn Nhạc lúc mới xuất hiện anh hùng bao nhiêu thì càng về sau càng thể hiện bộ mặt tiểu nhân ti tiện, ghen tị, dốt nát, kiêu ngạo và dâm loạn bấy nhiêu.

Nguyễn Huệ và Nguyễn Nhạc từng chiến tranh nhỏ. Đó là sự phân rã của Tây Sơn. Tây Sơn nắm quyền nhưng lại tách ra 3 vùng. Và nó cần hoặc là Quang Trung tàn bạo như Lý Thế Dân ở Huyền Vũ Môn. Hoặc cần kẻ đứng ngoài dẹp sạch nó cho đất nước thống nhất.

Vế 1 không thực hiện được. Dù Quang Trung sẵn sàng làm điều đó nếu kế hoạch 1792 của ngài thành công. Thực hiện theo kế “Mượn đường diệt Quắc”. Nhưng như đã nói ở trên, số phận không chọn ngài. Và chiến công thống nhất dân tộc là của Nguyễn Ánh. Dù tầm vóc quân sự của Nguyễn Vương là không đủ khả năng cho việc chấm dứt Trịnh Nguyễn phân tranh lẫn đánh tan quân xâm lược hai đầu đất nước (Xiêm và Mãn Thanh). Quang Trung đã làm việc đó thay cho. Nhưng không thể nói rằng Gia Long bất tài. Chính sự kiên gan bền chí, tài năng quân sự, chính trị linh mẫn mới giúp ngài làm nên sự nghiệp sau bao lần bị vùi xuống bùn đen.

3. Nguyễn Ánh là kẻ “rước voi về giày mả tổ”?

Cũng như việc trả thù nhà Tây Sơn man rợ đến đi ngược với mọi truyền thống tốt đẹp của tổ tiên. Chuyện Nguyễn Ánh viện quân Xiêm, nhờ quân Pháp, và dự định cho hai thuyền chở lương ra cho quân Thanh là 2 chuyện mà hậu thế không bao giờ tha thứ cho Nguyễn Ánh.

Nhưng hãy chú ý. Dưới thời nhà Nguyễn, diện tích Việt Nam là rộng lớn nhất lịch sử, và trong thời Gia Long không có ai động vào được VN.

Nguyễn Ánh là một tài năng gian hùng bất chấp sĩ diện để nhờ ngoại bang khi loạn lạc. Nhưng sau khi ngoại bang không giúp gì được, ông tự mình đi lên và chiến thắng Tây Sơn đã không còn Quang Trung. Và khi ông có được dải thiên hạ nước Nam thì đó là một vị vua khác.

Chú ý cái tên Gia Long mà Nguyễn Ánh đặt rất là ý nghĩa. Gia là Gia Định. Long là Thăng Long. Ý bảo quốc gia đã liền một mối.

Lên nắm quyền. Gia Long ra uy với quân Xiêm, cùng nhau chia ảnh hưởng với Chân Lạp, ông cấm người Pháp đồn trú, hạn chế giao thương và chỉ cho một số chức quan hữu danh vô thực, không giao thương với nước Anh, đồng thời đặt yêu sách với Mãn Thanh. Không một mảnh đất nào của dân tộc thời nhà Nguyễn mất đi.

Gia Long coi trọng giáo dục. Không có một vị vua nào coi trọng giáo dục cao hơn ông. Kẻ sĩ trong tầng lớp xã hội cực kỳ được coi trọng.

Thời đại nhà Nguyễn tuyệt không thể phủ nhận hai di sản để lại cho dân tộc: thứ nhất là kiến trúc và thứ hai là văn học. Với đền đài miếu mạo ở cung đình Huế, với di sản Truyện Kiều của Nguyễn Du. Thực sự thời nhà Nguyễn là một giai đoạn rực rỡ về kiến trúc và thơ văn của Việt Nam.

Chúng ta trách nhà Nguyễn “bế quan tỏa cảng”. Không hẳn. Gia Định trấn vẫn là nơi buôn bán sầm uất. Gia Long vẫn rất phát triển các trung tâm như Hội An, Phố Hiến. Và thực tế hãy hiểu cho Gia Long ở giai đoạn này. Khi bạn nhìn sang bên láng giếng và thấy tấm gương tày liếp của Ấn Độ và Singapore nằm sờ sờ ra trước mắt (bị Anh chiếm làm thuộc địa vì để Anh vào quá sâu), nên ngài rất đề phòng với phương Tây. Kể cả việc lựa chọn Minh Mạng cũng vì Minh Mạng theo Nho học hơn là Tây Học.

Gia Long đã làm mọi cách để giữ được độc lập và toàn vẹn lãnh thổ dân tộc trong thời đại Nho giáo đó của ngài. Cái ngày mà Gia Long mất ông bảo Minh Mạng rằng “Con hãy cư xử lịch sự với người Pháp. Nhưng cần cẩn thận họ”. Việc nhà Nguyễn là triều đại bị Pháp xâm lược là một vấn đề liên quan đến thời đại, không phải vấn đề cá nhân.

Nhà Nguyễn mất nước là vì tư duy quá trì trệ và thiếu đổi mới chứ không phải họ không yêu nước. Đây là một vấn đề liên quan đến bài học: một tấm gương về sự uyển chuyển phù hợp với hoàn cảnh thế giới.

***

4. Công lao của Nguyễn Ánh để cho hậu thế?

Hãy nhìn khắp cả đất nước Việt Nam này, có con đường nào mang tên Gia Long không? Chẳng lẽ thủy tổ hoàng đế của nhà Nguyễn lại không xứng đáng cho một tên đường. Bây giờ, ta hãy coi ngài đã làm được những gì nhé.

- Có một câu chuyện trong nền kinh tế thị trường ngày nay mà chúng ta để ý sẽ thấy. Các các thương hiệu lớn nước ngoài khi muốn xâm nhập vào thị trường Việt Nam. Họ luôn chọn SaiGon đầu tiên. Nếu tại SaiGon mà ok thì mới tiến hành đánh ra Hà Nội. Ví dụ: KFC, McDonald's, Starbuck…

Tại sao lại vậy? Bởi tính người miền Nam dễ chịu và phóng khoáng. Sẵn sàng chấp nhận cái mới dễ hơn người miền Bắc. Ok. Một lý do. Lý do thứ hai là bản năng người miền Nam ngay từ khi lập quốc vốn đã “thị trường” rồi. Và bạn có biết gốc gác của nó không? Đấy là Nguyễn Ánh những năm đóng quân ở Gia Định để chống Tây Sơn. Ông biến miền Nam thành nơi sản xuất và xuất khẩu lúa gạo ra toàn Đông Nam Á để đổi lấy các sản phẩm công nghiệp phương Tây, các vũ khí để đánh Tây Sơn.

Ông chính là người đặt nền móng cho kinh tế thị trường ở Miền Nam. Và văn hóa đó còn đến ngày nay.

- Hôm nay 14/3/2016, kỷ niệm 28 năm trận hải chiến Gạc Ma. Nơi Trung Quốc nổ súng chiếm đảo Gạc Ma. Đánh chìm hai tàu hải quân và bắn chết 64 chiến sĩ Việt Nam ta. Hãy dành 1 phút tưởng niệm cho vong linh những con người đã ngã xuống vì biển đảo dân tộc. Cho đến bây giờ ta vẫn thi gan với Trung Quốc ngoài bờ biển. Và vẫn nói cho thế giới biết rằng: Các tư liệu lịch sử cho thấy đây là mảnh đất tổ tiên của dân tộc này.

Vậy tổ tiên đó là ai? Đó là Gia Long.

Gia Long là vị vua đã chính thức xác định chủ quyền của Việt Nam trên khu vực quần đảo Hoàng Sa khi ông chiếm đóng quần đảo này năm 1816. Nếu chưa bao giờ quên rằng “Trường Sa – Hoàng Sa là của Việt Nam”, thì hãy nhớ rằng cái tên mà ta đang tranh luận là người đã lấy hai quần đảo đó về cho dân tộc.

- Một năm về trước, xảy ra vấn đề tranh chấp biên giới giữa Campuchia và Việt Nam. Campuchia đòi lại miền Tây. Chúng ta phản đối. Các anh hùng bàn phím (như thường lệ) đòi đưa 5 vạn quân qua đánh Campuchia. (IS mà còn đòi bán sim, Cam là cái chi).

Hãy cùng xem lại lịch sử. Gốc gác ngày xưa Chân Lạp của người Khơ Me. Nhưng với tầm nhìn chính trị, quân sự, cùng sự chăm lo cho dân trong việc khai khoản đất hoang. 9 đời chúa Nguyễn và kế tục là vua Gia Long đã đưa cả dân tộc này phát triển từ Phú Yên đi tận đến Châu Đốc, Cà Mau. Một mảnh đất trù phú xứng đáng “rừng vàng biển bạc”. Một Việt Nam rộng nhất lịch sử mà chẳng cần đòi Lưỡng Quảng. Một dòng tộc nhà Nguyễn đã mở rộng số diện tích cho dân tộc hơn cả 5 triều Đinh, Lý, Trần, Hồ, Hậu Lê cộng lại. Chưa kể là các công trình khai khẩn đất hoang ở các tỉnh Thái Bình và Ninh Bình trong thời đại này. Và đặc biệt là kênh Vĩnh Tế có giá trị lớn về các mặt trị thủy, giao thông, thương mại, biên phòng.

Cái công sức kỳ vĩ đó không xứng đáng để đặt tên đường ư? Hãy tự vấn lương tâm của mình.

***

Kết luận:

Nhà Nguyễn tồn tại gần 150 năm. Trong gần 150 năm ấy, sử sách gần như lãng quên Quang Trung. Nhưng người dân vẫn thầm lặng thờ cùng và kể các câu chuyện về vua Quang Trung. Bây giờ chúng ta lại đang thấy người ta lãng quên đi Gia Long. Sự lãng quên Quang Trung bởi Quang Trung thuộc về nông dân trong thời đại quý tộc cầm quyền. Sự lãng quên Gia Long là vấn đề vô sản mác xít. Nhưng lịch sử là câu chuyện của lịch sử. Hậu thế chúng ta thời đại bây giờ cần nhìn về cha ông với cái nhìn công bằng nhất. Đã có một người tạo cho đất nước Việt Nam thế cong cong hình chữ S ngày hôm nay.

Cái gì cũng vậy, luôn có mặt tốt, mặt xấu. Không có gì tốt hoàn toàn, chẳng có gì xấu hoàn toàn. Bên cạnh Quang Trung có những người sẵn sàng chết vì ông, thì bên cạnh Gia Long cũng có người suốt 25 năm bôn ba chịu bao đắng cay khổ nhục cùng Gia Long. Và từ cậu bé 15 tuổi luôn bị truy sát, không một tấc đất, chỉ vài ba tùy tùng, sống bằng ngọn cỏ, lõi chuối vẫn vùng lên đánh bại kẻ thù, làm vua thiên hạ, lấy được một dải đất từ Nam chí Bắc. Thì người đó đừng bảo họ tầm thường. Cỡ anh Leonardo DiCaprio trong phim mới đoạt giải Oscar vừa qua hay vụ trở về từ cõi chết của “Bá tước Monte Cristo” chỉ là … muỗi so với Gia Long.

Than ôi ! Treo lên đỉnh cao vạn trượng không thấy Quang Trung đâu. Nhìn khắp góc bể tự hỏi Gia Long nơi nào. Hai con người ấy, cùng nhau tạo dựng nên một phần lịch sử dân tộc. Hậu thế nhìn về với bao nhiêu cảm khái. Hận thù nhau tro bụi lịch sử làm cái gì cơ chứ?

______

"Ðất nước Việt Nam có khi thịnh khi suy, lịch sử Việt Nam có khi hưng khi phế, thế hệ trước không giữ được Hoàng Sa nhưng không phải vì thế mà Hoàng Sa trở thành đất của Trung Quốc hay của bất cứ một quốc gia nào khác. Dân tộc Việt Nam, các thế hệ Việt Nam hôm nay và mai sau phải nhớ rằng: Bất cứ khi nào các điều kiện kinh tế, chính trị và quân sự cho phép, một trong những việc đầu tiên là phải lấy lại Hoàng Sa."

Khi đọc những dòng đó lên, hẳn nhiều người rất bồi hồi. Và tôi cũng vậy. Slogan ấy hẳn nhiều người còn nhớ. Đó cũng là tiếng lòng của dân tộc này. Mai sau và hôm nay, những người con nước Việt phải nhớ. Cách đây 3 thế kỷ, đó cũng là những gì mà hoàng đế Quang Trung đã làm năm xưa khi Ngài có sức mạnh lớn lao như mặt trời chính ngọ. Và việc đầu tiên ngài làm là đòi Lưỡng Quảng về cho dân tộc này. Khi người hoàng đế áo vải bách chiến bách thắng ấy hệt như một Thành Cát Tư Hãn muốn thâu trọn cả thiên hạ. Ngài đã làm tất cả, từ ngoại giao khôn khéo, sử dụng cả Thiên Địa Hội “phản Thanh phục Minh” để phá rối Trung Quốc, đi kèm đó là giao thương buôn bán + xin đưa quân lính sang bảo vệ các thương nhân người Việt, đồng thời cầu hôn con gái vua Càn Long, song song với đó biên thư liên tục về đòi đất Lưỡng Quảng. Ông đã gây sức ép lên mọi mặt để có thể lấy Lưỡng Quảng về lại cho dân tộc. Nhưng vận mệnh của dân tộc chỉ dừng ở tại đó. 39 tuổi, ngài mất trong mọi dang dở về dự định. Để lại một nỗi tiếc nuối lớn lao cho hậu thế.

Chúng ta sẽ không nói nhiều về từ “Nếu” ấy nữa. Trong cái giai đoạn mà “cá lớn nuốt cá bé” ấy, mọi vấn đề về tranh chấp lãnh thổ không có nhiều ý nghĩa. Chỉ sau thế chiến II, khi hội nghị Ianta lập ra một tổ chức mang tên Liên Hợp Quốc. Mọi vấn đề mới được giải quyết. Mọi lãnh thổ đã đi vào nền nếp. Lưỡng Quảng chỉ còn là một giấc mộng cát bụi như chính tham vọng lịch sử của Vua Quang Trung. Nhưng Hoàng Sa thì không bao giờ.

“…Một hôm Vua Quang Trung hỏi:

“Trước đây có ai dám đánh quân Tàu không?”

Vị cận thần tâu:

“Có, nào đức Trần Hưng Đạo đánh giặc Nguyên, nào vua Lê Thái Tổ đánh giặc Minh, chuyện xưa hãy còn nhiều lắm.”

Vua Quang Trung thêm:

“Song le, có ai dám tận Tàu mà đánh rồi chiếm lấy đất?”

Vị bầy tôi tâu:

“Chưa”

Thấy nói “chưa”, Vua Quang Trung hăng hái phán:

“Vậy thì để ta sẽ làm cho mà coi.”

9 chữ ấy, lịch sử dân tộc từ cổ chí kim không có ai dám nói.

Hôm trước khi tôi viết phần 1 có nói Quang Trung là vị tướng duy nhất trong lịch sử dân tộc đánh Tấn Công. Từ Tấn công ấy không phải giống như kiểu Tấn Công của Lý Thường Kiệt. Lý Thường Kiệt đánh xong Châu Ung, châu Khiêm thì trả lại chứ không chiếm. Còn Quang Trung là muốn chiếm đất. Vì Lý Thường Kiệt đánh là để phòng thủ, còn Quang Trung đánh là như Nã Phá Luân, như Thành Cát Tư Hãn đi chinh phục. Quang Trung là mang cái dã tâm, cái tham vọng, cái tàn bạo của kẻ sinh ra trên lưng ngựa. 18 tuổi đến 36 tuổi, quét sạch từ Nam ra Bắc để thống nhất đất nước. Và khi yên bờ cõi, thì trui rèn lực lượng 10 năm hướng về phía Tàu. Ông xuất phát từ nông dân mà lên chứ không phải là người thuộc dòng dõi quý tộc có nhiệm vụ trấn giữ bờ cõi. Vì vậy ông rất khác.

I/Tài luyện binh

Ngài không chỉ là một vị tướng có tầm nhìn chiến lược, mà còn là vị tướng chiến thuật với những chiến trận cụ thể. Nhưng trước khi có những chiến trận với mưu kế trập trùng như một bậc đại anh hùng. Ông còn là một vị tướng giỏi luyện binh.

Hãy chú ý điều này: các bạn biết tại sao trước nay các cuộc khởi nghĩa nông dân thường nhanh chóng bị dập tắt không? Bởi người nông dân khởi nghĩa tuy có nhiệt huyết nhưng chỉ mang cái manh mún , tuy có sự dũng cảm nhưng lại thiếu cái chuyên nghiệp của một quân đội chính quy. Đó là lý do vì sao họ thường bị quân triều đình đánh dẹp. Trước khi khởi nghĩa Tây Sơn nổ ra đã có các cuộc khởi nghĩa của nhà sư Nguyễn Dương Hùng ở Sơn Tây, khởi nghĩa Nguyễn Hữu Cầu ở ven biển Đồ Sơn, khởi nghĩa Nguyễn Danh Phương ở phía tây Thăng Long…những tất cả đều bị quân Trịnh đàn áp. Chỉ đến khi khởi nghĩa Tây Sơn nổ ra thì chính tay Tây Sơn mới là kẻ diệt Trịnh – Nguyễn. Điều này có được là nhờ chính ở tài luyện binh và đốc binh của Nguyễn Huệ. Biến đội quân của những người nông dân áo vải thành những quân lính tinh nhuệ. Bạn nhớ nhé: bộ binh Tây Sơn đã dùng súng trường của phương Tây rồi đấy. Và Nguyễn Huệ luyện binh giỏi đến nỗi pháo binh (hạng nhẹ) của Tây Sơn bắn chính xác hơn bộ binh dùng súng trường. Đặc biệt quân chủ lực của Tây Sơn còn sở hữu một thứ vũ khí là đặc sản của họ: hỏa hổ: một loại hỏa tiễn cầm tay, rất gọn nhẹ và rất có lợi cho thực chiến. Về đốc binh, Nguyễn Huệ thi hành bàn tay sắt, dưới trướng của ông không có quân hèn, dưới trướng của ông đã vào trận là cảm tử lao lên, quay đầu lại là bị xử chém. Còn ngài thì sao? Đích thân ngài cưỡi voi ra trận, đi ngay tuyến đầu. Quân lính nhìn vào ngài mà tiến lên, còn ngài xông pha trận tiền, uy dũng lẫm liệt.

Một đạo quân không chỉ dùng súng, mà còn biết kết hợp thủy bộ rất nhuần nhuyễn, biết sử dụng voi ra trận. Một đạo quân hiếm hoi và tinh nhuệ bậc nhất của lịch sử dân tộc. Và khi ngài chết đi, cái tài luyện binh, đốc binh, cái tài bắn pháo, hỏa hổ, súng trường…cũng mất đi. Ngài sinh ra để cho Tây Sơn. Và ngài chết đi thì Tây Sơn cũng tàn lụi.

2/ Tài chỉ huy chiến trận

Hẳn trong các bạn ai cũng biết về câu chuyện “Người cỏ mượn tên” của Gia Cát Khổng Minh trong Tam Quốc Diễn Nghĩa ở trận Xích Bích chứ? Hừ, “Người cỏ mượn tên” có là gì? Nguyễn Huệ còn cao minh hơn một bậc.

Năm 1786, Nguyễn Huệ đưa quân ra Bắc đánh Trịnh. Ông chỉ huy thủy quân, giao cho Nguyễn Hữu Chỉnh 400 chiến thuyền đánh tiên phong. Sau khi chiếm được Thanh Hóa – Nghệ An: đây là 2 vùng đất tối quan trọng. Quân Trịnh hoảng hốt liền cho quân ra chặn ở khúc sông Sơn Nam. Và bây giờ “Người cỏ mượn tên” xin được phép bắt đầu.

Lợi dụng đêm tối, Huệ dùng mưu, cho năm chiếc thuyền chở người nộm bằng rơm tiến lên, hò hét đánh trống trận ầm ĩ, và đón nhận hỏa lực cực mạnh của quân Trịnh. Quân Trịnh bắn say sưa cho đến khi hết đạn. Khi hỏa lực yếu dần, Nguyễn Huệ lúc ấy mới mở đợt tấn công cực mạnh, và dễ dàng đánh bại toàn bộ quân Trịnh. Kẻ cầm quân phải “trên thông thiên văn, dưới tường địa lý”, vào cái đêm không trăng không sao, đưa người cỏ ra nhận hỏa lực. Đó là Nguyễn Huệ. Chiến thắng ở Sơn Nam. Huệ kéo rốc quân tới Thăng Long. 4 trận thắng ở Đàng Trong, 2 trận thắng ở Đàng Ngoài. Chính thức tiêu diệt Trịnh – Nguyễn. Phủ chúa chấm dứt sau 200 năm tồn tại. Vị tướng trẻ năm ấy 33 tuổi. Tạo tiền đề lớn nhất cho dân tộc Việt Nam thống nhất.

Trận Rạch Gầm – Xoài Mút là một kiểu chiến thuật khác. Trận này thực ra rất phức tạp vì cả thủy – bộ phải cùng đánh.

Khi Nguyễn Ánh dẫn quân Xiêm vào, quân Xiêm đóng ở Sa Đéc- Đồng Tháp. Và chúng ta hãy xem Nguyễn Huệ làm gì (Yên tâm, tôi không bắt các bạn đọc quân ta diệt được mấy tên địch như SGK đâu).

- Đầu tiên là lực lượng tình báo: Nguyễn Huệ có một lực lượng điệp báo cực hay. Các ngả tiến quân của quân Xiêm qua đường sông (vào Gia Định) và đường bộ (nhằm đánh thẳng vào An Khê thủ phủ Tây Sơn) đều bị Nguyễn Huệ nắm hết.

- Tiếp theo là địa thế - mưu lược: Sa Đéc là nơi không cần động tới. Nguyễn Huệ dụ quân Xiêm tới một địa điểm có thể cho quân mai phục. Sau khi thị sát, ngài chọn Rạch Gầm – Xoài Mút: một cửa sông đủ rộng và đủ dài cho một hạm đội. Và đủ lau sậy để bố trí mai phục.

- Sau đó là chiến tranh tâm lý: quân Xiêm ngoài miệng khoác lác, nổ vang trời. Nguyễn Huệ càng tung hứng lên. Bằng cách cho một hạm đội ra hò hét khiêu chiến, rồi giả thua bỏ chạy. Liên quân Xiêm – Nguyễn sướng quá, đuổi theo, kéo cả lực lượng tới Rạch Gầm – Xoài Mút. Khi toàn bộ quân Xiêm vào hẳn trong tầm đạn. Lúc ấy hàng trăm chiến thuyền được giấu kín từ các hòn đảo nhỏ túa ra chém giết, đánh rốc vào giữa hai hàng, và hàng trăm khẩu pháo binh từ hai bên bờ nã như chưa bao giờ được nã. (Nã mà chỉ trúng quân địch, không trúng quân ta, đấy không đơn thuần vì Nguyễn Huệ luyện quân ném hỏa hổ tinh thuần, mà còn vì Nguyễn Huệ luyện binh bằng trống hiệu. Trống hiệu phân biệt trong đêm tối. Chú ý nhé: cả trận Rạch Gầm – Xoài Mút lẫn trận Đống Đa đều đánh vào ban đêm. Khi ông mất, thứ nghệ thuật này cũng bị tuyệt diệt. Đáng tiếc). 300 chiến thuyền bị tiêu diệt, 20.000 quân chỉ có 2000 quân chạy thoát. Từ đó về sau quân Xiêm sợ Huệ như sợ cọp.

Có một điều mà nhiều người ngưỡng mộ vua Quang Trung hay nói: ông còn sống thì Pháp làm sao dễ dàng xâm lược nước ta. Họ không phải là không có căn cứ. Năm 1782, Nguyễn Ánh nhờ mối quan hệ với Bá Đa Lộc đã đưa được một lực lượng quân phương Tây do người Pháp và người Bồ Đào Nha đưa thủy quân vào Gia Định. Nhưng vẫn không chống nổi Nguyễn Huệ, sự quyết liệt của ngài, với quân lực súng trường và hỏa hổ, lực lượng tinh nhuệ đã dễ dàng đánh bại liên quân phương Tây ấy. Tôi nghĩ rằng, cả Châu Á thời điểm ấy, kể cả cái anh Trung Quốc luôn rao giảng vĩ đại ấy. Cũng đừng hòng dùng súng trường phương Tây đánh thắng quân phương Tây trên đường biển như Nguyễn Huệ làm vào năm 1782. Lúc ấy ngài 29 tuổi. Như một Alexander Đại Đế của Hy Lạp cổ đại.

Cái đáng sợ của ngài còn ở cái cách kết hợp nhuần nhuyễn giữa thủy quân và bộ binh. Hai mặt trận này, ngài đánh đâu cũng giỏi. Đỉnh cao nhất có lẽ là trận đánh Gia Định năm 1783, Nguyễn Huệ đưa voi vào trận chiến, trên mặt sông và bùn lầy, voi được chở bằng đường biển, xông vào trận. Từ cổ chí kim. Hiếm ai lì lợm như Nguyễn Huệ. Đặc biệt chiến dịch này còn thể hiện tầm vóc thông thiên văn của Huệ, khi lợi dụng hướng gió để tấn công quân đội Nguyễn Ánh. Hỏa công quân Nguyễn bắn ra, quay ngược ra sau. Còn tên lửa Tây Sơn thì theo chiều gió sức mạnh tăng gấp bội.

Chúng ta sẽ đến với trận chiến cuối cùng: trận Ngoc Hồi – Đống Đa. Trận chiến vĩ đại nhất của Quang Trung.

Nhưng trước khi vào trận chiến này ta nói một vấn đề mà ai cũng nghĩ rằng Huệ không giỏi: chính trị. Nhưng hay coi lại. Năm 1786 khi đưa quân ra Bắc lần thứ nhất, ngài lấy danh nghĩa “Phù Lê diệt Trịnh” vì ngài biết rằng nhà Lê đã ăn sâu bén rễ trong lòng người dân đã lâu, và ngài từ phương xa tới, chưa lấy được lòng dân. Nhưng năm 1789, khi đưa quân ra Bắc lần thứ hai, thì ngài giương cao khẩu hiệu “Lê Chiếu Thống bán nước, đánh đuổi quân xâm lược”. Người Việt Nam với tinh thần dân tộc rất cao đã đi theo ngài, ủng hộ ngài. Và dù không như vậy, họ cũng dễ dàng thấy chính nghĩa nằm ở đâu? Chắc chắn không phải là ở kẻ đưa 20 vạn quân Thanh vào uống rượu ở Thăng Long. Vậy là lần này quân Tây Sơn đã có lòng dân. Nguyễn Huệ cực kỳ linh mẫn với chính trị. Kể cả việc ngài nghĩ tới chuyện hòa hiếu với Càn Long và sau đó đòi Lưỡng Quảng.

Trận Ngọc Hồi – Đống Đa. Điều tiên quyết nhất cho chiến thắng là 2 điểm: thứ nhất là cách dụng binh thần tốc. Thiên tài Nguyễn Huệ nằm ở chữ “NHANH”. Ông là chuyên gia đánh đòn sấm sét, xuất quỷ nhập nhần. Như tướng nhà trời rơi xuống. Và ưa dùng cách đánh bất ngờ. Bắt Vũ Văn Nhậm khi Nhậm đang ngủ say, đánh Tôn Sĩ Nghị khi Nghị đang ăn bánh chưng, bỏ Nguyễn Hữu Chỉnh đêm hôm sau dù đêm hôm trước còn hàn huyên với Chỉnh. Đêm hôm ngủ say, bỗng đèn đuốc sáng trưng. Đấy là khi quân của Quang Trung vào.

-Chuyện hành quân thần tốc: Đã có quá nhiều giả thiết về vấn đề này. Rốt cuộc thì Nguyễn Huệ đã hành quân như thế nào mà chỉ rời Huế ngày 22 tháng chạp, đã đến Thăng Long vào ngày mồng 5 Tết. Vấn đề nằm ở nguyên tắc “tập thể di chuyển liên tục ngày đêm, cá nhân luân phiên nghỉ dưỡng sức”. Có nghĩa rằng đạo quân khổng lồ đó luôn luôn phải di chuyển 24/24, nhưng những người lính sẽ thay phiên nhau khiêng võng – nghỉ, khiêng võng – nghỉ theo tốp 3 người. Sự gấp rút ấy đáng sợ đến mức mà voi ngựa lẫn quân lính chết dọc đường rất nhiều. Và ông đi đến đâu, lại mộ binh đến đấy để khỏa lấp số quân thiếu hụt. Mọi giả thiết đều là bí ẩn. Đó cũng chỉ là 1 giả thiết mang tính chất tham khảo.

-Tâm lý: Vua Quang Trung đã hành quân nhanh không ngờ, lại còn chơi chiêu. Ông gửi thư xin Tôn Sĩ Nghị rút quân, khiến Nghị càng đã tai. Lại càng say sưa chè chén. Và đúng đêm mồng 5 Tết thì khói lửa rợp trời.

- Sĩ khí: Đầu tiên, vì là đoàn quân trên trời rơi xuống nên tất cả các tiền đồn của Trung Quốc bị Quang Trung diệt sạch không còn một mống, và kéo rốc tới Hạ Hồi ngày mồng 4 Tết. Khi Quân Thanh phản công, nhiều người nao núng. Quang Trung nhảy xuống voi, thắt khăn vàng, cầm song kiếm chém giết. Như chính bài hịch “Đánh cho để đen răng/Đánh cho để dài tóc”.

Và ngài dừng ở đấy !

***

Như các bạn đã đọc và hẳn đã thấy, Quang Trung là con người bách chiến bách thắng. Tất cả mọi tinh hoa về quân sự từ cổ chí kim của dân tộc cùng cái tàn bạo của kẻ cầm quân gói gọn ở trong tay ngài. Ngày ngài mất đi, nghệ thuật quân sự đánh thần tốc, tiêu diệt chủ động cũng mất đi. Quân ta sau này đánh du kích là chủ yếu.

Quang Trung xuất thân từ nông dân, đã đi lên từ đói khổ với chiếc áo vải cờ đào, đã thống nhất được dân tộc sau 30 năm nội chiến. Con người biểu trưng cho sức mạnh vĩ đại nhất của người nông dân khởi nghĩa. Khi đối diện với hai ông hoàng thất thế. Kẻ ở trong Nam viện trợ quân Xiêm, kẻ ở ngoài Bắc viện trợ quân Thanh. Một mình ngài đánh tan ngoại bang không còn mảnh giáp. Quang Trung là vị anh hùng của người dân kham khổ.

Lời đầu Hoa Bằng có đoạn:

“Ôi, là người đồng thời và ngang hàng với Nã Phá Luân, Quang Trung cũng có thiên tài về quân sự, cũng có thủ đoạn thần tốc trong việc hành binh, cũng có chí hăng, hoài bão lớn…Vậy mà Nã được gửi nắm xương trong đền Invalindes để cho người sau viếng thăm ca tụng! Còn Quang Trung? Sự nghiệp oanh liệt phải vùi sâu trong vực thẳm thời gian!

Trèo lên Đống Đa, trông ra bốn mặt “nào gái, nào trai, nào áo, nào mũ, nào ngựa kéo xe, trâu cày ruộng, gió bụi lưng trời mờ mịt…Vua Quang Trung nào đâu?”

HẾT

Đầu tiên tôi xin cáo lỗi với các bạn vì sự chậm trễ lên bài của mình. Mỗi lần lên bài cho các bạn là mỗi lần thở phào nhẹ nhõm vì cũng làm xong phận sự.

Từ ngày thành lập page, tôi viết rất nhiều về các tướng lĩnh quân sự, nhưng còn vị vua xây dựng đất nước thì không có nhiều. Bây giờ, ta sẽ biết tại sao giới lịch sử đánh giá Lê Thánh Tông là vị vua giỏi nhất nước Việt từ trước tới nay.

1.GIỎI THẾ NÀO?

Để bắt đầu bài viết về Lê Thánh Tông, có lẽ nên đi từ ý hấp dẫn khác chứ không nên theo lối mòn cũ. Các bạn ở đây đã nghe bài “Hận Đồ Bàn” chưa nhỉ? Ca khúc này do Chế Linh hát (Nhưng theo ý tôi thì Bảo Tuấn mới là hát hay nhất đấy. Ở Bảo Tuấn có chất hào hùng mà không kém phần bi thương. Còn Chế Linh thì mềm quá).

Khi nghe ca khúc mở đầu bằng những câu “Rừng hoang vu / Vùi lấp chôn bao uất căm hận thù / Ngàn gió ru, muôn tiếng vang trong tối tăm mịt mù / Vạc kêu sương, buồn nhắc đây bao lúc xưa quật cường” bạn có thắc mắc Đồ Bàn là ở đâu không? Câu trả lời chính là An Nhơn – Bình Định. Nếu các bạn có dịp đi xe ngang qua An Nhơn, bạn có thể nhìn xa xa những tháp Chăm và các tàn tích cũ của một kinh đô của người Chăm. An Nhơn hôm nay bán rượu Bầu Đá cho anh em ta say sưa đi gặp cô Huệ (tôi cũng gặp 2 lần, và thấy uống ngon hơn Chivas). Nhưng An Nhơn năm xưa là kinh đô Đồ Bàn của Chiêm Thành trong suốt 5 thế kỷ. An Nhơn năm xưa là nơi mà 3 anh em Nguyễn Nhạc – Nguyễn Huệ - Nguyễn Lữ đã đặt đại bản doanh để từ đó tạo nên một trường oanh oanh liệt liệt của thế kỷ 18. Xét ra Bình Định là vùng đất không đơn giản. Và An Nhơn đó chính là Đồ Bàn trong bài “Hận Đồ Bàn” mà các bạn được nghe. Nơi ấy phát triển rực rỡ văn hóa Chăm Pa và là kinh đô của một quốc gia từng tồn tại trong khu vực Đông Nam Á.

Cho đến một ngày định mệnh của năm 1471, một vị vua dẫn đầu một đoàn quân từ phía Bắc tràn xuống với thủy binh đến bộ binh. Mà sử sách ghi nhận là lên tới 25 vạn để “đánh một trận sạch không kình ngạc” sang tấn công Chăm Pa sau một loạt các sự việc quấy nhiễu vùng biên giới và hải tặc cướp bóc ngư dân Đại Việt. Cũng giống như các lần xâm lấn trước, Chăm Pa nhanh chóng thua cuộc và đưa hiệp ước cắt đầt cầu hòa như cách để tồn tại. Tuy nhiên, điều đau khổ của Chăm Pa ở chỗ này, đối thủ lần này của họ khác với những vị vua trước. Người tấn công hôm nay chính là vị vua giỏi nhất lịch sử nước Việt Nam. Đó chính là Lê Thánh Tông. Lê Thánh Tông quyết không cho Chăm Pa ngóc đầu lên được.

Trước khi đi đến phần quan trọng, tôi nói sơ qua một chút về quân sự Lê Thánh Tông, đôi khi chúng ta nói nhiều về cái trị nước mà không biết Tư Thành cũng đánh trận rất giỏi. Với tài năng văn học – thơ phú và cách nhìn chiến lược như một vị quân sư. Ông soạn ra cuốn Bình Chiêm Sách trong đó nêu lên “10 lẽ tất thắng và 3 việc đáng lo” (chẳng khác gì Quách Gia chỉ cho Tào Tháo 10 điểm trước trận đánh Viên Thiệu). Nhưng Lê Thánh Tông ở đây tự chính tay vua soạn mà chẳng cần quân sư nào cả. Đồng thời hơn cả, ông còn vẽ bản đồ, làm hẳn một cuốn sách về việc tấn công quốc gia này, để lại cho hậu thế hòng con cháu kế thừa nếu như ông ngã xuống. Đánh trận nhưng có 1 điểm mà tôi tin rằng hiếm có vị vua nào đánh trận lại lãng mạn như ngài. Mỗi khi chiếm được một hải cảng, vua lại cùng các nho sĩ ra xướng thơ.

Các chiến lược quân sự của nhà vua cũng rất đúng binh pháp từ mai phục đến dương đông kích tây. Sự chênh lệch về đẳng cấp từ đầu óc của kẻ thống soái đến sự tinh nhuệ của quân lính giúp Đại Việt nhanh chóng chiếm được Đồ Bàn.

Sau khi chiếm được, Lê Thánh Tông ra lệnh phá hủy thành Đồ Bàn. Giết hơn bốn chục ngàn quân Chăm Pa và bắt đưa về Thăng Long hơn ba chục ngàn tù binh. Cuộc tấn công của Đại Việt đã gây ra cái chết cho 60 ngàn quân và dân Chiêm Thành và khoảng 30 ngàn người bị bắt làm nô lệ. Kinh đô Vijaya bị phá hủy. Đẩy Cham Pa về những vùng đất khô cằn. Qua đó triệt tiêu hẳn nguyên khí của Cham Pa. Biến Đồ Bàn trở thành nơi quốc hận. Sống lay lắt thêm ba thế kỷ, bị các chúa Nguyễn xâm lấn từ từ, trước khi bị một vị vua giỏi thứ hai của Việt Nam đánh một trận cuối cùng: Minh Mạng.

Tôi hỏi bạn điều này, bạn xem phim Trung Quốc nhiều, hẳn bạn không lạ gì hai vị vua được đánh giá giỏi nhất của Trung Quốc, đấy là Lý Thế Dân và Khang Hy. Điểm chung của họ là gì theo bạn? Ấy là vào thời đại của họ. Mảnh đất của Trung Quốc là rộng nhất lịch sử tồn tại tính từ ngày lập quốc đến ngày họ chiến thắng. Có nghĩa rằng tư duy của những bậc đế vương dạng đó chính là mở rộng lãnh thổ và tiêu diệt những vật cản đường để quốc gia cường thịnh. Kiểu suy nghĩ này, đi đôi với khả năng nói được – làm được, chỉ ở những bậc minh quân vài trăm năm sinh ra một người cho quốc gia ấy. Và Lê Thánh Tông là một trong những vị vua dạng đó. Đấy là luận điểm thứ nhất bạn cần hiểu về Lê Thánh Tông vì sao giỏi nhất. Còn Minh Mạng là vị vua bị đánh giá sai nhất. Ở đây quên mất một sự kiện: nãy giờ hỉ nói chuyện Lê Thánh Tông đánh ChămPa. Nhưng chưa đủ, ông thậm chí còn đánh cả Lào. Và tràn quân lên sát biên giới của Myanma. Sau 2 chiến tích ấy từ Lào, qua Cam đến Myanma đều xin thần phục và triều cống. Các ông ở xa như Indonesia đưa người tới Thăng Long thăm hỏi sức khỏe.

Điểm thứ hai. Trang sử vinh quang nhất của Việt Nam là chống ngoại xâm. Chính xác.Không có dân tộc nào như dân tộc này. Nhỏ bé, nhưng phải luôn chống lại sự xâm lăng đến từ khắp nơi từ phương Bắc đến phương Tây. Nhưng lòng yêu nước và tính dân tộc đã giúp dải đất này vượt qua phong ba này đến bão táp khác. Điều này đưa đến một luận điểm: những anh hùng giỏi nhất Việt Nam chính là những người chiến thắng trong các cuộc chiến chống giặc ngoại xâm.

Nhưng có bao giờ các bạn đặt vấn đề ngược lại. Người giỏi nhất là chống ngoại xâm. Hay là người giỏi nhất phải là người khiến kẻ kia không dám xâm lăng? Câu trả lời chính là vế thứ 2. Sự hưng thịnh về kinh tế, quân đội của 1 quốc gia, dưới sự trị vị của 1 vị lãnh đạo sáng suốt, tài năng và được người dân nể phục đi theo sẽ là vũ khí lớn nhất khiến tất cả những kẻ bên ngoài không dám dòm ngó. Khi nội lực ta mạnh, ta sẽ không lo lắng về sự xâm lăng của bên ngoài. Nhưng khi nội lực ta yếu, ta sẽ lo lắng. Đáng tiếc, trong dòng chảy của lịch sử viết về các anh hùng. Chúng ta đã xoáy quá sâu vào việc đánh trận mà chưa bao giờ đặt những câu hỏi dạng này. Dù điều đó, rất cần trong thời bình.

Lê Thánh Tông là người đã tạo nên một nước Nam mà Trung Quốc thậm chí còn không dám động binh ở biên giới. Nhà Minh thấy Lê Thánh Tông tàn sát Chăm Pa mà chỉ dám “Quan ngại và cực lực phản đối” chứ không dám đưa ra một cái thuyền chiến nào xuống giúp anh Chăm Pa tội nghiệp. Có lẽ đó là điều tự hào nhất khi làm con dân của ngài trong thế kỷ 15 ấy.

Lê Thánh Tông luôn đứng ra nhắc nhở câu này với các quan phụ trách biên cương: "Một thước núi, một tấc sông của ta, lẽ nào lại nên vứt bỏ? Ngươi phải kiên quyết tranh biện, chớ cho họ lấn dần. Nếu họ không nghe, còn có thể sai sứ sang phương Bắc trình bày rõ điều ngay lẽ gian. Nếu ngươi dám đem một thước núi, một tấc đất của Thái tổ làm mồi cho giặc, thì tội phải tru di!" (lời của vua Lê Thánh Tông nói năm 1473 được chép trong Đại Việt sử ký toàn thư.) Nhưng ông không phải là dạng nói mà không làm. Lê Thánh Tông cơ cấu lại bộ máy quân đội làm 5 phủ đô đốc. Mỗi phủ có vệ, sở. Bên cạnh còn có 2 đạo nội, ngoại. Ngoài tổ chức quân thường trực, còn có lực lượng quân dự bị ở các địa phương. Ông còn ra luật quân đội. Biến quân đội dưới thời ông trở nên gọn gàng và hùng mạnh.

Về vũ khí, Lê Thánh Tông tiếp thu nền văn minh của một triều đại đã mất nhưng để lại cho dân tộc hai bước ngoặt lớn. Đầu tiên là kỹ thuật chế tạo súng thần công của Hồ Nguyên Trừng. Dưới tay Lê Thánh Tông, súng phát triển vượt bậc và trở thành vũ khí cực mạnh cho Đại Việt. Thậm chí còn được đánh giá vượt trội so với Tây Phương cùng giai đoạn. Điều thứ hai chính là toán học. Từ sự mở rộng toán học của Hồ Quý Ly, dù mong manh nhưng đã đủ để tạo nên một dòng chảy mới cho sự phát triển Toán học của nước nhà. Nhờ đó sản sinh ra hai người quan trọng. Bản thân các bạn nghe nhiều về Lương Thế Vinh và tác phẩm Đại Thành Toán Pháp. Không, còn một người nữa, đấy là Vũ Hữu với tác phẩm Lập Thành Toán Pháp. Vũ Hữu chính là nhà toán học đầu tiên của nước ta. Cả hai đều dưới trướng vua Lê Thánh Tông. Vua giỏi ắt có tôi hiền chính là vậy.

Lê Thánh Tông đi tuần du khắp nơi để luôn nhắc đi nhắc lại một điều với triều thần: “Ta phải giữ gìn cho cẩn thận, đừng để ai lấy mất 1 phân núi, 1 tấc sông do vua Thái Tổ để lại.” Lê Lợi – Lê Thái Tổ quần quật bao nhiêu năm nằm gai nếm mật để đuổi giặc Minh ra khỏi bờ cõi. Kẻ hậu thế đương nhiên phải biết giữ. Đó là điều mà bản lĩnh Lê Thánh Tông đã làm bừng sáng Đại Việt. Trên núi Bài Thơ – Hạ Long vẫn còn bút tích của ngài những tháng ngày bảo ban này.

2. XÂY DỰNG ĐẤT NƯỚC

Điều giỏi nhất của Lê Thánh Tông không phải trên lưng ngựa, không phải ở bãn lĩnh đối đầu với các nước xung quanh. Mà chính là tạo nên một rường cột về bộ máy hoàn chỉnh cho nước Việt Nam ta.

Napoleon từng nói câu này: “Waterloo sẽ xóa sạch kí ức về rất nhiều chiến thắng của tôi. Nhưng thứ sẽ tồn tại mãi mãi, đó là Bộ luật Dân sự. Đấy là vinh quang của tôi".

Câu nói của Napoleon giúp bạn hiểu ra rằng, điều mà một vị vua để lại đôi khi không phải là chiến trận, mà lại là 1 bộ luật, nó sẽ luôn tồn tại và tạo nên di sản suốt đời. Lê Thánh Tông với bộ luật Hồng Đức nổi tiếng đã đưa Việt Nam trở thành nhà nước Pháp quyền thuở sơ khởi chính là như vậy. Nơi đó, có những điều luật mà đến bậy giờ tức là 600 năm sau, vẫn còn khiến người ta phải cố đấu tranh mà đạt được, đấy là “Bênh vực và bảo vệ quyền lợi phụ nữ”, chú ý nhé: luật Hồng Đức dù không nói cụ thể, nhưng gián tiếp cho phụ nữ được quyền li dị chồng và chia tài sản. Và thứ hai “Bảo vệ quyền sở hữu tài sản của muôn dân, chống tham nhũng triệt để, chống sự lạm quyền và ức hiếp dân chúng.” Ngoài ra trong bộ luật còn chỉ rõ “Kinh tế (mà ở đây là nông nghiệp) chính là nền tảng của sự ổn định xã hội.”

Để nói lên cái chất pháp quyền và công bình của vua Lê Thánh Tông là một câu chuyện về việc dưới trướng ngài có đô đốc Lê Thiệt. Ông có một người con “phá gia chỉ tử”, gã công tử ấy ngang nhiên đánh người, ức hiếp dân giữa phố. Vua Lê Thánh Tông biết được, ông vời Lê Thiệt vào cung, tước hết binh quyền của Lê Thiệt và xử phạt con trai ông.

“Pháp luật là phép tắc chung của Nhà nước, ta và các người phải cùng tuân theo.”

Chính là lời mà Lê Thánh Tông luôn nói với các quan. Chỉ có quan chức tuân theo thì mới là điều kiện đủ cho bộ luật pháp quyền được phát triển. Còn để quan sống ngoài vòng pháp luật thì “thượng bất chính hạ tắc loạn”. Ông luôn làm gương cho mọi người. Để từ đó, giúp đất nước cường thịnh.

Có một giai thoại về vua Lê Thánh Tông kể hầu các bạn, Lê Thánh Tông là người thường xuyên vi hành để xem tình hình dân chúng. Một trong những chuyện vi hành đó, chính là câu chuyện giữa vua và một tên đạo chích siêu quần tên là Quận Gió. Vua cải trang thành một anh giám sinh ham học nhưng không có tiền, đến gặp Quận Gió kể hoàn cảnh. Quận Gió nghe xong cảm động nói:

“Chẳng giấu gì nhà anh, tôi là Quận Gió, chắc anh đã biết tiếng. Anh nghèo, tôi sẽ giúp. Tiền không có sẵn, nhưng tôi sẽ lấy của mấy tay trọc phú giúp anh. Vậy, bây giờ anh định lấy của nhà ai?”

Chàng giám sinh hồ hởi:

“Trộm của phú ông ở cửa Tây thành được không?”

“Không được! Ông ấy giàu nhờ cày sâu, cuốc bẫm, lao động vất vả quanh năm suốt tháng”, Quận Gió lắc đầu.

“Vậy trộm của chủ cửa hiệu vàng bạc ở phố cửa Đông thành?”, chàng giám sinh lại tiếp.

Quận Gió lại lắc đầu, đáp:

“Ông ấy người ngay thẳng. Có của là nhờ buôn bán, tích cóp. Giờ anh đợi ở đây, tôi đến nhà lão quan coi kho bạc nhà vua ở phố cửa Bắc chôm cho ông vài nén. Lão ấy có lắm vàng ròng, bạc nén trong nhà. Đó là những thứ không phải của hắn”.

Nói xong, Quận Gió nhanh như chớp đã mất hút trong đêm đen. Chưa đầy một khắc, Quận Gió đã quay lại với hai nén bạc trên tay, mỉm cười với chàng giám sinh:

“Hai nén bạc này, anh có đủ tiền làm lộ phí và còn để dùng vào việc sôi kinh, nấu sử. Mong rằng sau này anh đỗ đại khoa, nhớ đừng có bòn rút xương máu, công sức của dân mà hãy làm một ông quan liêm”.

Chàng giám sinh gật đầu cảm tạ, lại soi hai nén bạc dưới ánh đèn dầu, thấy đề bốn chữ: “Quốc khố chi bảo”. Không nghi ngờ gì nữa, đây là bạc trong kho của nhà nước.

Sáng mùng một Tết, chàng giám sinh ấy đã ngự trên ngai vàng, dưới sân điện, các quan tung hô chúc Tết. Khi ấy, vua Thánh Tông mới kể về chuyến vi hành đêm giao thừa, lại cho mọi người chuyền tay nhau hai nén bạc “Quốc khố chi bảo”. Viên quan coi kho mặt cắt không còn giọt máu, bị lột bỏ hết mọi tước vị. Gia sản bị tịch thu, thân bị lưu đày vì tội nhũng lạm quốc khố nhà nước. Còn Quận Gió sau đó được vua cho mời vào cung ban hiệu là “quân tử đạo chích” và ban thưởng rất hậu.

***

Lê Thánh Tông là một bộ óc minh quân mà khi bạn được đọc những dòng tiếp theo, bạn có thể ước gì ông ở hôm nay với chúng ta. Trong cái thời đại phong kiến “Con vua thì lại làm vua/Con sãi ở chùa thì quét lá đa”. Thế mà vua Lê Thánh Tông bãi bỏ luật cha truyền con nối cho các gia đình có công - công thần. Ông tôn trọng việc chọn quan phải là người có tài và đức. Và một điểm thú vị nữa hẳn ít bạn biết: quan xã thời vua Lê Thánh Tông là do dân bầu. Câu nói “Hiền tài là nguyên khí của quốc gia” do Thân Nhân Trung biên soạn, chính là ở thời đại thịnh trị này của vua Lê Thánh Tông. Vua yêu hiền tài như con, trọng dụng hiền tại và bỗ bã với những sai lầm của họ. Các bạn đọc về Trạng Nguyên Lương Thế Vinh hẳn đều biết Trạng Lường rất hay trêu chọc vua Lê Thánh Tông. Vậy mà ông đều bỏ qua. Ông trách Ngô Sĩ Liên, nhưng ông vẫn bảo Ngô Sĩ Liên viết Đại Việt Sử Ký Toàn Thư.

Bỏ cha truyền con nối, trọng người tài thực sự. Điều này giúp cho quanh Lê Thánh Tông toàn là những người tài. Quách Đình Bảo, Phan Phu Tiên, Thân Nhân Trung, Ngô Sĩ Liên, Lương Thế Vinh, Vũ Hữu, Đỗ Nhuận, Nguyễn Quang Bật … đều ở dưới trướng vua Lê Thánh Tông cả. Họ toàn là người tài giỏi, chẳng con ông cháu cha gì hết, ở đó cùng với ông, tất cả cùng nhau góp trí tuệ để xây dựng nên một Đại Việt hùng cường và giàu mạnh.

Lê Thánh Tông cũng là người yêu cái đẹp, ông lập nên Hội Tao Đàn và nhóm nhị thập bát tú để ngâm nga thơ văn. Có lẽ đây cũng là một trong các lý do mà ông giải oan cho Nguyễn Trãi. Bởi sau giải oan, ông cho sưu tầm thơ văn Nguyễn Trãi để lưu lại hậu thế, và Lê Thánh Tông đã tạc bia cho Nguyễn Trãi bằng câu thơ: “Tâm hồn Ức Trai rực rỡ tựa sao Khuê”. Nguyễn Trãi tề danh cùng Nguyễn Du: 2 danh nhân văn hóa lớn nhất lịch sử dân tộc.

Ngoài những đóng góp đáng kể ở trên về bộ luật, bản đồ Hồng Đức hay giúp phát triển nhân tài cho đất nước. Ở Lê Thánh Tông còn bãi bõ chế độ nô tỳ - điều đã đẩy một tầng lớp người về nơi bần cùng, giúp phát triển nông nghiệp lên đến rực rỡ, cơ cấu lại cơ quan hành chính, gần như thay đổi cả một triều đình.

3.HẠN CHẾ

Tại sao tôi phải đi bài Hồ Quý Ly trước cho các bạn. Chính sự liên tưởng từ Hồ Quý Ly sẽ là đòn bẩy để các bạn biết được sự hạn chế của Lê Thánh Tông (và Minh Mạng sau này). Cũng là lý do tại sao tôi luôn hối tiếc Hồ Quý Ly.

Điểm hạn chế thứ nhất của vua Lê Thánh Tông chính là: hạ thấp thương nhân và thương nghiệp. Dưới thời Lê Thánh Tông như câu ca dao người dân để lại:

“Đời vua Thái Tổ Thái Tông / Thóc lúc đầy đồng trâu chẳng buồn ăn”

Câu ca dao đã cho thấy nông nghiệp dưới thời vua rực rỡ ra làm sao. Nhưng đi đôi với sự rực rỡ này chính là cái đìu hiu của tầng lớp doanh nhân. Suốt thời vua Lê Thánh Tông, ông kiểm soát rất gắt gao các thuyền buôn qua lại. Từ người giao thương ngoại quốc lẫn người buôn bán trong nước đều phải có giấy phép. Và chỉ có 1 hải cảng duy nhất được cấp phép hoạt động chính là Vân Đồn. Điều này không đem lại nguy hiểm tức thời cho đất nước ta, vì vốn dĩ thế kỷ 15, mọi thứ vẫn còn là tay chân ở cả phương Đông lẫn phương Tây. Nhưng chính việc không thành lập được một giai cấp tư sản ngay từ lúc này đã khiến Việt Nam lâm nguy sau đó 4 thế kỷ.

Nhưng ta cần hiểu lý do vì sao lại như thế? Đấy là vì đất nước ta trong 3 thế kỷ từ 15 đến 18 đều đề cao nho giáo. Mà Nho giáo thì trọng nông nghiệp và khinh thương nghiệp. Cái tài của Lê Thánh Tông là cái xuất chúng đỉnh cao trong một hệ tư tưởng, nhưng ngài không thể bước ra khỏi cái tư tưởng ấy.

Ngoài vấn đề lớn trên, còn vấn đề nhỏ nhưng cũng ảnh hưởng tới thân phận của một kiếp người. Đời vua Lê Thánh Tông còn biến nghề xướng ca trở nên vô loài và đẩy thân phận con hát và con cháu họ trở nên cầu bơ cầu bất. Lê Thánh Tông ban hành một hình luật rất nghiệt ngã “Con trai nhà xướng ca không được dự thi, con gái không được lấy nhà quyền quý, quan chức lấy con gái nhà xướng ca làm vợ, làm thiếp bị phạt đánh 70 trượng và biếm ba tư, con cháu nhà quan chức lấy con gái nhà xướng ca cũng bị phạt đánh 60 trượng và nhất thiết bắt ly dị”. Và bạn biết một trong những người con trai của nghề hát xướng là ai không? Đó là Đào Duy Từ - người được mệnh danh là Gia Cát Khổng Minh của đời chúa Nguyễn trong cuộc phân tranh Trịnh Nguyễn sau đó 3 thế kỷ. Người tạo nên Lũy Thầy nổi tiếng ở Đồng Hới – Quảng Bình. Người tham mưu để giúp nhà Nguyễn tạo nên một cơ đồ oai hùng ở phía Nam và từ đó gián tiếp cho Việt Nam một hình chữ S như hôm nay. Đó là những điều mà sau này thế hệ sau cần phải nhớ để không bao giờ phủ nhận một tầng lớp nào cả trong xã hội. Con cái không liên quan đến bố mẹ. Không nên dùng lý lịch để phủ nhận tài năng của một con người.

Lời kết:

Năm 1497, vua Lê Thánh Tông mất, ngài ở ngôi 37 năm, thọ 56 tuổi, táng ở Chiêu Lăng - Lam Kinh - Thanh Hóa. Nếu có dịp hãy đến đặt một nén nhang cho ngài. 37 năm trong cuộc đời, ngài đã dành những gì đẹp nhất cho dân tộc, từ trí tuệ, tài năng, sức sống mãnh liệt cho đến cái tâm tham vọng cho một Đại Việt hùng cường. Dù còn ít nhiều hạn chế (mà ở đây là cái hạn chế trong lăng kính của người hiện đại nhìn về), Lê Thánh Tông – Lê Tư Thành là đỉnh cao của một bậc minh quân mà xã hội Việt Nam từng có được. Ông cũng là vị vua vĩ đại nhất lịch sử dân tộc ta.

37 năm – gần 4 thập kỷ để tạo nên một di sản khổng lồ về tất cả mọi lĩnh vực từ hành chính, kinh tế đến xã hội, từ bảo vệ biên cương đến mở rộng lãnh thổ. Ngài đưa Việt Nam đến một thời kỳ thịnh trị nhất và một niềm tự hào vô bờ khi nhắc đến con người khiến Trung Quốc phải “quan ngại và cực lực phản đối”.

Và vua Lê Thánh Tông và Thời Hồng Đức thịnh thế ấy sẽ mãi mãi đi vào trong trang sử dân tộc này, đó là thời kỳ vinh quang nhất, ấm no nhất và đặc biệt: kiêu hãnh nhất.

P/S: Tạo hình vua Lê Thánh Tông lúc ngài còn là hoàng tử, trong tiểu thuyết lịch sử Thành Ký Ý do Comicola, Đông A và NXB Văn học ấn hành. Thành Ký Ý có thể có nhiều phốt nhưng tạo hình là 1 cách tiếp cận đáng quan tâm. Bức ảnh này các bạn có thể bảo vậy là không được. Nhưng đã đến lúc ta cần thay đổi rất nhiều về cách tiếp cận lịch sử cho người trẻ. Nếu cái tiếp cận năm xưa là đúng, thì người trẻ đã không quên lịch sử như bây giờ.

Trân trọng !

**************************************************

Bài này 4000 chữ. Gửi đến lời cảm ơn các bạn vì đã đọc hết. Cuộc đời chúng ta chỉ được dạy nhiều về những trang sử chống ngoại xâm. Nhưng khi đất nước đã yên tiếng súng hơn 40 năm. Điều lớn nhất ta cần hiểu chính là những tấm gương về xây dựng thời bình cho dân tộc. Mà ở đây, Lê Thánh Tông là người giỏi nhất.

Chỉ khi nào người lãnh đạo yêu nước, thương dân nghiên cứu sâu vào đó, phát triển cái tốt, tránh xa cái hạn chế, tôi tin sẽ giúp đưa nội lực Việt Nam cất cánh.

Lịch sử luôn là bài học báu giá nhất mà tiền nhân để lại. Đó cũng là sợi chỉ đỏ trong các bài viết của Dũng Phan. Cũng là điều mà tôi mong rằng các bạn khi đọc sử luôn biết nhìn hiện tại.

**************************************************

CHIÊU LĂNG - LĂNG VUA LÊ THÁNH TÔNG

Vâng, chúng ta đang được đứng trước mộ của vị vua anh minh nhất lịch sử lập quốc nước Việt. Cũng là người đã giải oan cho mối hận thiên thu của gia tộc Nguyễn Trãi và vụ án Lê Chi Viên.

Người chính là vị vua mà tôi muốn đến đặt nén nhang nhất trong chuyến đi này.

Tôi kể cho các bạn biết điều này, để các bạn hiểu về sự linh thiêng của non sông.

Tôi và bạn gái hỏi đường qua Chiêu Lăng, nhưng đi lạc đến một điều rất hoang phế và chưa tu sửa?

Bạn biết đó là điểm nào không? Là mộ của thái hậu Ngô Thị Ngọc Dao - mẹ đẻ của vua Lê Thánh Tông. Và con đường đi lạc lại dẫn chúng tôi đi tiếp lên lăng vua Lê Thái Tông - phụ hoàng của vua Lê Thánh Tông.

Hóa ra người muốn chúng tôi đến khấn thân phụ mẫu trước, rồi sau đó hãy đến gặp người.

Lăng vua Lê Thánh Tông đã tu sửa xong, nhưng vắng vẻ vô ngần. Một điều rất buồn cho vị vua tài năng và đưa Đại Việt lên thịnh trị. Phía trước mộ ngài có 1 đầm nước, mà tôi tin rằng 500 năm trước, nơi đây là một hồ sen rất đẹp.

Tài năng của vua, ta hãy dành cho bài sau. Nhưng đây là nơi tôi đã cúi đầu.

Lịch sử dân tộc ở chính đây.

Đăng ký: Bài đăng ( Atom )

Từ khóa

Liên kết hữu ích

Liên hệ